[title = C64 Ses ve müziğini anlamak]Merhabalar. Bu bölümde C64'ün ses ve müzik alanında kullanımını inceleyeceğiz.
Bilindiği gibi C64'de ses ve müzik, "SID"(sound interface device) isimli tüm zamanların en başarılı çiplerinden biri olarak kabul edilen, digital olarak kontrol edilen, analog çıkışlı ses  çipi tarafından üretilmektedir.
C64'lerde bu çipin iki farklı versiyonu kullanılmıştır. "Ekmek kutusu" diye tabir edilen ilk model c64'lerde ve akabinde çıkan ilk yeni kasa c64'lerde "old sid" diye isimlendirilen "6581" modeli kullanılmış, sonraki modellerde ise "New sid" diye isimlendirilen "8580" kullanılmıştır. İki çipin de temel özellikleri aynıdır. Bunlardan bazıları 
-3 ses üreteci (8 oktav ses aralığı, yaklaşık 16-4000 Hz)
-Her üreteç için 4 farklı dalga formu  
-Çok modlu filtreleme özelliği
-Her üreteç için attack/decay/sustain/release (ADSR) ses kontrolleri 
vs.
(Özellikler Wikipedia'dan alınmıştır)
İkisi de birbiriyle tam uyumlu olduğu halde, bu iki çip arasında iki temel farklılık vardır.
"8580" modeli "6581"'e göre daha kararlı çalışır. Standart seslerde fark az olmasına karşın, filtreleme özelliği kullanıldığında, "8580"'in farkı oldukça belirginleşir. "8580"'in etkin filtre aralığı daha geniştir. Ve üç kanal için de sorunsuz filtre kullanılabilir. "6581"'de etkin olarak en fazla tek kanal filtre kullanılabilir. Ancak "6581"'in "8580"'e üstünlüğü de örneklenmiş seslerdeki çıkış kalitesidir. "8580"'lerde volumu sonuna kadar açarak duyabileceğiniz örneklenmiş sesler, "6581"'de rahatlıkla duyulabilmektedir.

Bu gibi farklılıklar iki çipin kullanımında da önemli değişikliklere yol açmıştır.  Özellikle müzisyenlerin müziklerini hangi çipe özel yaptıklarını belirtmeleri sıkça görülür. Ve C64 müziklerini dinlerken buna dikkat edilmelidir.İki çipte de güzel duyulabilen ses ve müzikler yaratmak, C64'ü ses açısından değerlendirmede önemli bir faktördür. Sesler en güzel yapıldıkları çipte duyulmakla birlikte, diğer çipte de dinlenilebilir olması tercih edilir. Bunun istisnası, örneklenmiş sesler ile sentetik seslerin bir arada kullanıldığı müziklerdir. Genelde alt yapı için örneklenmiş bateri ve melodi için sentetik sesler kullanılarak yapılan müziklerde, örneklenmiş sesler sadece "6581"'de doğru düzgün duyulur (Bkz. Test Drive 2 ve Grand Prix Circuit'in açılış müzikleri) 
Bunun dışında, iki çipin arasındaki karakteristik ses farkları nedeniyle birini diğerinden daha üstün tutma da, özellikle müzisyenler arasında yaygındır. "6581"'ci veya "8580"'ci müzisyenlere rastlamak, son derece muhtemel bir durumdur.

Genel çip özelliklerini ele aldık(Burada verdiğimizin çok sınırlı bir bilgi olduğunu belirtelim)  Şimdi C64 müziklerinin evrimine bir göz atalım. Genel olarak C64 müziklerini 7 ayrı dönemde inceleyebiliriz.

[b]1982-85 İlk dönem
1985-88 İlk düzgün playerlar dönemi
1988-90 Sid'in gerçek gücünün kullanılmaya başlandığı dönem 
1990-94 Olgun sid dönemi
1994-00 Kalitenin azaldığı dönem
2000-02 Tekno müzik ağırlıklı dönem
2002-?  İkinci olgun dönem (Drax, Jtel, Laxity gibi müzisyenlerin dönüşü)[/b]

[b]1982-85 İlk dönem[/b]
İlk dönem hakkında çok fazla şey söyleyebilmek güç. Sid çipinin özelliklerinden en az faydalanılan, çok basit ses özelliklerine sahip oyun müzikleri bu döneme hakim. Bu dönemi sesten bağımsız değerlendirirsek, yapılan bestelerin bile orjinallikten uzak coverlar olduğunu görüyoruz. (Ünlü klasik müzik bestelerinin, basit seslerle yorumu gibi)

[b]1985-88 İlk düzgün playerlar dönemi[/b]
Bilindiği gibi sid çip'i makine dili ile programlanabilen bir çip. 82-85 ve 85-88 dönemlerinde yapılan müziklerin hemen hemen tamamı makine dili kaynak kodu şeklinde idi. Herhangi bir editör olmayışı, müzik bilgisi gelişmiş, fakat programlama bilmeyen büyük bir kitleyi bu işten uzak tutuyordu. 85-88 dönemindeki en büyük faklılık, c64 ile ses üretmeye ve çalmaya yarayan "player" adı verilen (Bu player, sid play gibi bir şey olarak algılanmasın) programların gelişmesiydi. C64 ile ses çıkartabilmek ve müzik yapabilmek için, programcı-müzisyenlerin yazdıkları bu "player"'ların kalitesi 85-88 döneminde, ilk döneme kıyasla çok daha yüksek idi. Bu dönem, Rob Hubbard, Martin Galway, Ben Daglish, Fred Grey gibi bir çok ünlü müzisyenin doğuşuna sahne oldu. Bu dönemde yapılan müzikler hem beste olarak, hem de sid kullanımı açısından sonraki döneme ışık tuttular.

[b]Not:[/b] Oyun esnasında çalan oyun müziklerinde genellikle 2 kanal müziğe ve 1 kanal da efektlere ayrılır. Bu müzikler değerlendirilirken buna dikkat edilmelidir.

[b]1988-90 Sid'in gerçek özelliklerinin kullanılabildiği dönem[/b]
Bu dönemin en önemli özelliği, c64'de demo scene'in de gelişmesi sonucunda c64 müziğinin artık demo ve introlar gibi, ticari oyunların dışındaki alanlarda da sıkça kullanılmaya başlanmasıdır.
Bu dönem aynı zamanda c64 için sadece müzik-ses geliştiren bazı grupların da ortaya çıkmaya başadığı dönemdir. Önce Maniacs of Noise efsanesi doğar, ardından Vibrants ve diğerleri. Bu gruplar sayesinde de c64 müziklerinde artık sid'in gerçek gücünden yararlanılmaya başlanmıştır.

[b]1990-94 Olgun sid dönemi[/b]
Bu dönemde c64 yavaş yavaş ticari önemini kaybetmeye başlıyor. Artık daha az oyun-program çıkıyor c64 için. Buna karşın demo scene altın yıllarına bu dönemde ulaşıyor. Hobi amacıyla c64 kullanımı doruk noktasında. Ve 88-90 döneminde ortaya çıkan grup ve müzisyenlerin artık büyük bir kısmı, gerek sid kullanımı, gerekse bestelerin kalitesi açısından en olgun dönemlerini yaşıyorlar. Ancak bu dönemin sid müziği açısından en büyük önemi, kuşkusuz 1988-90 döneminde ilk örneklerini görmeye başladığımız müzik editörlerinin yaygın olarak kullanılmaya başlanması ve makine dili bilme bağımlılığının ortadan kalkması sonucu, programcı olmayan bir çok iyi müzisyenin sid arenasına girmesidir. C64'ün en olgun müzikleri bu dönemde çıkmıştır. Sid meraklılarının kaçırmaması gereken dönem.

[b]1995-99 Kalitenin azaldığı dönem[/b]
C64 scene aktivitesinin biraz gerilediği yıllara denk düşen bu dönemde, bir çok iyi müzik de yapılmasına rağmen, çok sayıda sınıflandırılamayacak kalitede müzik de yapılmıştır. 90-94 döneminde başı çeken müzisyenlerin bazılarının, aralıklarla aktivitelerine devam etmelerine karşın, 90-94 döneminin aktivitesinden ve kalitesinden daha az pay almıştır 95-00 dönemi. 

[b]2000-02 Tekno müzik ağırlıklı dönem[/b]
95-99 döneminin sonları ve 2000-02 dönemine daha çok tekno müzik temelli,  melodik yapıdan çok enstrümanların ön planda olduğu müzikler hakimdir. Bir müzik türünün döneme damga vurması, çeşitliliğe bir yerde darbe olmuş ve bu,  tekno akımına karşı çıkan müzisyenlerin bile türemesine neden olmuştur. Bu dönem müzisyenleri, sid müziğine pek çok garip (Ve bir kısmı da anlamsız) ses kazandırdılar.

[b]2002-? Olgun dönem müzisyenlerinin dönüşü[/b]
2002'den bu yana ise, bir çok olgun dönem müzisyeni, aktivitelerini arttırarak sid arenasına geri döndüler. Drax, Jeroen Tel, Laxity, Jeff gibi müzisyenlerin dönüşü, "sid"'e duyulan heyecanı arttırdı. Daha genç sayılabilecek müzisyenler de, bu dönemde, ses özellikleri ve müzikal kalite açısından, ileri düzeyleri yakalayabilmeye başladılar. 

Son olarak görülüyor ki kaliteli ürün sayısının artması, sid müziğinin ve sid karakterinin teknoloji yarışından bağımsız ilerleyişinin bir kez daha altını çiziyor. 

Sid müziği takip edebileceğiniz en iyi kaynak, "high voltage sid collection", kısaca "hvsc" adında bir grup meraklı sid dinleyicisinin hazırladığı, sürekli update olan büyük koleksiyondur.
[url = http://hvsc.c64.org]HVSC[/url] adresinden bu koleksiyona ulaşabilir, free olarak müzikleri download edebilirsiniz. 
Hvsc'de müzisyenlerin sınıflandırılması, standart alfabetik dizilimden biraz farklı ve malesef anlamsız yapılığından, various klasörü gibi daha çok 1990 sonrası dönemde demoscenede müzik yapan bir çok iyi müzisyenin gözden kaçmasına sebebiyet vermektedir. (Ana klasörde ağırlıklı olarak 1990 öncesi dönemde oyun müzikleri yapan müzisyenler yer alır, various bu ana klasörün içinde bir alt klasördür)

Not: Herhangi bir emulatör(sidplay, Vice, Ccs64 vs.) sid'i asla tam olarak emule edemez. Eğer bir müzik ile ilgili değerlendirme yapıyorsanız, o müziği orjinal c64'de ve mümkünse yapıldığı çipte dinlemenizi öneririm. 
Tabi pc'ye hardware olarak sid çipi takmaya yarayan hardsid gibi profesyonel kullanım için tasarlanmış (Bu yüzden biraz pahalı) bir kartta, düzgün sonuç verecek, ancak daha az ekonomik olacaktır.

[b]Hydrogen/Glance (Wisdom/Crescent'e yardımlarından dolayı teşekkür ederim)[/b]